FORUMTEATAR-pozorišni forum

ak.god. 2005./2006.
Povijest drame i kazališta I. (II. semestar)
aNTIKA



I. BiLJEŠKE S PREDAVANJA
Ane Prolić Kragić

o7. ožujka 2oo6.

IZVORI:

→ Eleuzinske misterije
→ Orfički kult (misterije)
→ Dionizije
→ otmica Perzefone (Demetrine kćeri)
→ jednje boga
→ Dioniz (bog iz Traheje) → pratnja mu Satir
     rođen dvaputa
     Smela i Zeus – ljubavnici
                  - rodio im se sin, Zeus ga stavlja u bedro te se ponovo rađa kad naraste
→ ditiramb → pjesma posvećena bogu Dionizu, pjevana i plesana, izvodio ju kor
→ Arion – mijenja ditiramb → ARIONOV DITIRAMB
→ iz Arionovog ditiramba → TRAGEDIJA

                                                        koreuti
                                                      timela




kor → na dva dijela → semi-kora → svaki ima vođu
HYPOKRITES – odgovaratelj

VETRULIJE → u V glava govori o kazalištu

→ u Rimu bilo gdje, u Grčkoj mora biti uz padinu, Grci ne poznaju luk

                                              skene (garderoba)
 
                                  orkestra
                                                                            proedija
                                                                            (prvi red)
                                                     kolon
                                                               theatron


oblon – kameni novčić → označava red gledališta ( α, β, γ, δ)

episkenion – krov scene (na početku Agamemnona)
paraskenion – krila scene
proskenion – psrostor ispred scene
logeion - prostor na kojem se glumi
→ na pozornici troja vrata → 1. glavna vrata
                                           → porta regija (protagonisti)
                                           → porta hospitalija x2
pinakos – drvene oslikane ploće
periaktoi – trostrane prizme

V. ST. VELIKA TROJICA:
a) Eshil
b) Sofoklo
c) Euripid
→ prije njih, u istom stoljeću:
            Heril
            Platin
            Frinia

Tragedija → tragos → jarac + ode→ pjesma
Dram  → savladati prepreku
VELIKE DIONIZIJE → 3 dana, svaki dan jedna trilogija + satirska igra
ARHONT EPONIM → producent → država mu daje zadatak da financira predstavu i sve organizira
bira građanina koji se zove KOREG → on plača

djelovi tragedije:

uvod – prolog
uvod - parod
čin – EPIZODIJ
pjesma kora – STAZIME
izlazna pjesma kora – EKSOD

→ temelji i izvori tragedije → Ilijada i Odiseja

→ 2 ciklusa:   Tebanski ciklus → Edipov
      Trojanski ciklus → Atrejeva loza

→ KIKLIČKI MIT → tamo gdje postoji jedna loza i u svakoj generalogiji postoji jedan značajan mit (Edip, Antigona, ...)

Hamartija  → krivnja za koju nismo odgovorni (Edip ubio oca)

I. TROJANSKI CIKLUS → Agamemnon

Atrej šalje svog brata Tiona u progon, nakon mnogo godina Tion se vrača i Atrej mu skuha sinove i da mu, Tion proklinje Atrejev rod.

Atrej ima 2 sina → Agamemnon + Klitemnestra
                                                     ↓
                                                      Orest, Elektra, Ifigenija
                           →  Menelaj + žena mu
                                              ↓
                                               Helena (oteo ju Paris)
drame iz Trojanskog ciklusa:
   Eshil ''Orestija''
   Sofoklo ''Elektra'', ''Ifigenija u Tauridi'', Ifigenija na Aulidi''
   Euripid ''Elektra i Orest''

II. TEBANSKI CIKLUS → Laj + Jokasta
                                                ↓
                                                Edip + Jokasta
                                                         ↓
                                                         Antigona, Izmena, Eteoklo, Polinik

drame iz Tebanskog ciklusa:
   Sofoklo ''Kralj Edip'', ''Edip na kolonu'', ''Antigona''
   Eshil ''Sedmorica protiv Tebe''
   Euripid ''Pribjegarke''

III.
Zeus + Alkhena
         ↓
         Heraklo i Euristej (blizanci)

drame: Sofoklo ''Trahinjanke''
   Euripid ''Alkestida'', ''Heraklo'', ''Heraklova djeca''

IV.
''Perzijanci'' → tragedijana pisana po stvarnom događaju, Peloponeskom ratu, Eshil

ARISTOTEL
384.-322.g.pr.Kr.

podjela znanosti:
teorijske – fil., mat., fiz.
praktične – ekon., etika, pol.
poetičke – retorika i poetika

causa finalis – svrha
causa formalis – predmet oponašanja
causa materialis – sredstvo oponašanja
causa efficientis – način oponašanja

rođen u Traciji, umro u Halkidi
4. st. nakon procvata tragedije
na poziv Filipa II. postaje učitelj Aleksandra Velikog
3. g. kasnije vraća se u Atenu i osniva školu Licej
god. prije smrti optužen za bezboštvo i protjeran
Averoes i Avicena preveli poetiku na latinski

14. ožujka 2oo6.

POETIKA

I. glava
o pjesničkom umijeću, značenju vrsta, o sastavljanju priče (mithos), o vrsti i broju djelova
siže (način na koji se događaji pripovijedaju linearno – sadašnjost pa prošlost)
fabula (uzročno posljedični slijed)

II. glava
epsko i tragično pjesništvo, ponavljanje i crtanje kao umijeće oponašanja, tragedija
mimesis – predstavljanje
diegesis – pripovijedanje

III. glava
sredstvo oponašanja – ritam, govor i harmonija
komedija i tragedija koriste sva 3, ali različito
razlikuje pjesnika i prirodoslova
razlika između pov. i umjetnosti

IV. glava
1. osoba → osobno, opće → svi mi
bolji ljudi nego mi = tragedija
gori ljudi nego mi = komedija

V. glava
causa efficientis – 2 načina oponašanja
treće lice- pisac se ograđuje
u likove je ugradio svoje ja
- podrijetlo komedije: Dorani / Grci
- puno kraće od naracije, ne dolazi do miješanja (malo zbor malo lik) točno kad svršanja faza (samo lik)

VI. glava
- nagon za oponašanjem, izvor oponašanja, komedija i tragedija nas raduju zbog prepoznavanja, rasprava o talentu između Platona i Aristotela

VII. glava
vrste pjesništva koje proizlazi iz samog pjesnika:
himne i enhomnije
rugalice, jamb, komičari
himna – junačka pjesma u čast boga i junaka
enhomnija – u čast kralja
rugalica – pljuju jedni druge i okomljuju se na pojedince, suparnike; izvode se za vrijeme KOMOSA (veselog ophoda)

VIII. glava
podrijetlo tragedije

IX. glava
o komediji, smiješna je pogrješka, rugoba koja nije pogubna
/Bergson: ''O smijehu''; ar: ''O povijesti ljudske gluposti''/

X. glava
tragedija nastoji da prolazi kroz jedan obilazak sunca, dok je ep vremenski neograničen
/ najdulja drama → po vremenskom trajanju (od 7. do 11. st.) drama Gospa od otajstva Calderona de la Barce /

XI. glava
pov. def. tragedije
Tragedija je oponašanje ozbiljne (dostojne) radnje koja je u sebi završena i ima određenu veličinu, govorom koji je otmjen i poseban za svaku vrstu u pojedinim dijelovima, licima koja djeluju, a ne pripovijedaju; a izazivanjem sažaljenja (eolos)  i straha (fobos) pročišćuje takve afekte.
tragedija se služi ritmom, harmonijom i govorom
radnja, a ne pripovijedanje

vrste katarze:
moralna: strah i sažaljenje kod gledatelja
medicinska
strukturalna
intelektualna
moira – vrhovna sudbina
hamartija – nešto što činimo u neznanju (slučaj Edip)
postiže se prava mjera između straha i sažaljenja
liječe se pataloška stanja nastala nakupljanjem takvih čustava
ne čisti se pojedinac nego sam čin od moralne okaljanosti
strah i sažaljenje se --- putem tragedije

XII. glava
o dijelovima tragedije:
1) priča – mythos
2) značaj – ethos
3) misli – dianona
4) govor – lexis
5) glazba
6) opis – predstava → drama mora djelovati na gledatelja pisana ili izvođena

XIII. glava
oponašanje se odnosi na činove, odnosno radnju
okret ili peripetija → (kod Edipa → iz sreće u tugu)
prepoznavanje ili anagnorisis (iz stanja neznanja nešto saznajemo → Edip shvata da je on ubica)

XIV. glava
drama cjelina, rodom, po vjerojatnosti i nužnosti

XVI. glava
pjesnik treba govoriti o vjerojatnom, a ne o mogućem

XX. glava
o pathosu
prepoznavanje, pathos

XXI. glava
prolog, parodos
dijelovi tragedije, definicije

XXII. glava
o idealnoj tragediji → Kralj Edip
postiže katarzu, savjetuje dobro
nezaslužena krivnja, u nesreću pada dobar čovjek zbog sudbine
priča mora imati jednostruki kraj
hamartija (nezaslužena pogreška)

21. ožujka 2oo6.

XXIII. glava
causa finalis – već kod čitanja se moraju izazvati sve stvari
dramski tekst / tekst predstave
najbolje kod ubojstva: sin → oca
         mati → sina
         sin → majku
         otac → sina
         brat → brata

modus: ZNATI
             NE ZNATI
             UČINITI   
             NE UČINITI

XXIV. glava
ZNAČAJ (slično karakteru):
              dobri, pristali, pogodni, dosljedni
ne deus ex machina

XXV. glava
način prepoznavanja
osoba se prepoznaje kao nešto
5 načina prepoznavanja:
a) po prirođenim ili stečenim znakovima
b) da ne znamo kako, ali lik je prepoznat
c) po sječanju
d) po zaključivanju
e) prepoznavanje iz samih događaja

XXVI. glava
četiri vrste tragedije:
prepletena (obrat i peripetija)
jednostavna (samo jedno od drugoga)
tragedija trpnje (pathosa)
tragedija značenja

XXXIII. glava - o epu

XXXIV. glava
u tragediji se ne može događati više radnji
Homer najbolji pisac epove

XXXV. glava
- treba birati ono što nije moguće, ali je vjerojatno

XXXVI. glava
- daje pjesničku slobodu

XXXVII. glava
- kako se pjesnik može obraniti od napada drugih ljudi – nije kriv pjesnik već glumci

XXXIX. glava
razlika između epa i tragediji
tragedija puno bolja jer ima ples, epsis
tragedija sva govorna, a ep samo djelomično
lakše se postiže svrha i katarza

SEMIONTIKA KAZALIŠNOG PROSTORA

BOGOVI - besmrtni
↑
SVIJET - smrtni
↓
HAD – mrtvi (podzemlje)

kretanje od I prema Z
označitelj ↔ znak ↔ označenik
denutativno značenje (pas općenito) i konotativno značenje (određeni pas)
euyklema → postolje koje izlazi kroz srednja vrata
tableaux → 10. st.

muškarac vezan za grad, bogove svjetla, pozitivno
žena vezana za divljinu, bogove mraka, negativno

bogovima svjetla (Olimpski bogovi) se pale žrtve paljenice
bogovima mraka žrtve ljevanice, prosipaju se u zemlju

na soc. ljestvici posljednji su bili robovi, a za njima žene i djeca

lijevo → divljina, more → ženski princip      (Dioniz, krvni princip)
desno → grad → muški princip (Olimpski bogovi), aeropag (vijeće), civilizacija

MOZAK → dvije polutke
lijeva polutka → smijeh
desna polutka → plač, glazba, intelekt, vizualnost, kreacija
28. ožujka 2oo6.

gledali snimku Euridipove ''Bakhe''
tv verzija iz Schaubune, r. Gruber

ESHIL

r. 525 (Eleuzina), u. 456. pr. Kr. (Gela)
- sin Eufonijov
- borac (ratnik); u komadu ''Perzijanci'' bitka kod Patelje
- na grobu epitaf →  borac u Maratonskoj bitci
- uveo 2. glumca, smanjio broj koreuta s 15 na 12
- uvodi masku
- pisao organičke trilogije
- Perzijanci su mu zasebna cjelina
- trilogije mu završavaju sretno
- trostruke perspektive
- napisao 90 drama, sačuvano 7
''Pribjegarke'', ''Sedmorica protiv Tebe'', ''Orestija'', ''Okovani Prometej'', ''Perzijanci'' 

- ''Žrtva na grobu'' – Elektra prepoznaje brata na temelju pramena kose
- ''Pribjegarke'' – traženje azila, 5o Danajevih kćeri s Danajem bježe iz Egipta od 5o bratića koji ih žele oženiti; kralj Pelaz u Argu ih odlučuje zaštititi

Hitesija – u ''Edipu na kolonu''
-  izgubljeni djelovi: Egipčani i Danaide – one su ubile i 49 ih ubilo mladoženje u prvoj bračnoj noći – iz braka one jedne rod iz kojeg dolazi Heraklo

- I. put u povijesti pojavljuje se duh – kralja Darija – u ''Perzijancima''
 
''Okovani Prometej''
Zeus ga okovao jer je ljudima dao vatru (znanje)
Zeus opisan kao tiranin
Prometej posjeduje tajnu Zeusove propasti
Eleuzijske tajne
/''Prometej vatronoša'' i ''Izgubljeni Prometej''

''Orestija'' → ''Agamemnon'', ''Žrtva na grobu'', ''Hoeumenide''

Aeropag – vijeće staraca
kor ima puno manju ulogu
više radnje za protagoniste
pitanje osvete

o4. travnja 2oo6.

ELEKTRA         
 
 Eshil (''Žrtva na grobu'')   Sofoklo (''Elektra'')   Euripid (''Elektra i Orest'')      
Orest
Pilad
Zbor
Elektra
Sluga
Klitemnestra
Dadilja
Egist   Pedagog
Orest
Pilad
Elektra
Hristometida
Zbor
Klitemnestra
Egist   Dioskuri
Klitemnestra
Elektra
Orest
Pilad
Seljak
Starac
Glasnik
Zbor   

- ista tema,ali obrada na različiti način
- formiranje mita kroz tragedije
- u sve tri drame Klitemnestra daje isto objašnjenje zašto je ubila Agamemnona (zbog ljubomore i osvete kćeri Ifigenije)
- Euripid se najviše odmiče od priče, udao je Elektru za seljaka, mijenja mjesto ubojstva
- lik Pilada u sve tri drame nijemi lik
- isti motiv – prjevara uz pomoć koje ubijaju Klitemnestru

- odrezana kosa = znak tugovanja, pokore

Elektra, Orest, sestra – plava kosa
Klitemnestra – bujna crna kosa, tamnoputa

11. travnja 2006.

SOFOKLO

r. 496, u. 409
- bio vođa kora prilikom svetkovine kod pobjede nad Salaminom
- čuvar državne blagajne, admiral
- uveo kult boga lječništva
- pobjedio Eshila na Dionizijama
''Kralj Edip'' r. P.P.Pasolini

- uveo 3. glumca (trećeg lika u drami) – Eshil preuzeo u ''Orestiji''
      antagonist – protagonist – pomagač
- povećao broj koreuta s 12 na 15  (6+1 – 6+1 – 1)
               dva semi-kora s koreutom na čelu i voditeljem zbora
- pisao trilogije – ali – svaka drama zasebna cjelina
- uveo oslikavanje skene – imao svijest o vizualnom dijelu predstave
- dok Eshil u trilogijama prikazuje rod, Sofoklo se fokusira na jedan lik s visokom moralnom sviješću, velikom snagom čija patnja proizlazi iz vlastite odluke
- bogovi ne utječu direktno, pojedinac ima slobodu izbora
- proročanstva se uvijek ostvare
- kod Sofokla se tragični junaci ubiju
- Ajant, Antigona, Hemon, Euridika, Dejamira, Jokasta – sami se žrtvuju jer ne mogu podnjeti život sa spoznajom – šest samoubojstava
- niz pokušaja samoubojstva (Filoktet, Elektra...)
- oni djeluju bez svijesti o posljedici svojih činova
- čest postupak: tragička ironija ( lažna nada za likove – iz trenutaka nesreće prelaze u trenutak sreće)
   Elektra – Orest dolazi reći majci da je mrtav
   Kralj Edip – glasnik Jokasti donosi vijest o smrti kralja i kraljice
- kor – pokušava odobrovoljiti Edipa,teži pozitivno

- napisao 130 tragedija, a sačuvano sedam:
   ''Ajant'', ''Filoktet'', ''Elektra'', ''Edip'', ''Edip na kolonu'', ''Trahinjanke'', ''Antigona''

- sačuvan je fragment pastirske igre: ''Sljedbenici''

dramaturška struktura tragedija: 2 dijela
npr. ''Trahinjanke'' a) Deamira se ubija
               b) Heraklo traži da ga se spali

        ''Antigona'' a) Antigona se objesila
            b) Hemonova pa Euridikina smrt
        ''Ajant'' a) pitanje Ahilovoga oružja i Ajantova smrt
               b) Teokritova borba protiv Agamemnona

- Euripid preuzima dvodjelnu strukturu od Sofokla
- Sofoklu bitno pitanje državne moći
- za vrijeme Sofokla vladao Periklo i pojavila se kuga u Ateni
- za Sofokla država je mehanizam – pokazuje moć države koja se petlja u život pojedinca
- politika manipulira pojedincem (Filoktet)
hibis – fatalna pogreška

18. travnja 2oo6. EURIPID ? 25. travnja 2oo6. ?

2. svibnja 2006.

GRČKA KOMEDIJA

- izaziva smijeh, olakšanje
- u njoj nema pathosa (trpnje)
- KOMOS – ophod, selo
- od običaja da se komedija (veseli ophod u povorci) izvodi za Velikih Dionizija (na čelu veliki Arhon, svi o pojasu imali znak plodnosti /zato su nazvani faloforesi/ - pjevali himne bogova i poimence vrijeđali publiku
- 486. pr. Kr. uvrštena u Velike Dionizije

KOMEDIJA / MIM / SATIRSKA IGRA
                                         ↓
                            ↓              izvodi se nakon tragičke trilogije da se razbije tragički pathos
                           pučka forma, u Rimu HISTRIO, putujući glumci, glumili i muški i žene
            glumili na drvenoj pozornici sa zastorom, postavljenoj na ulici
            svi nose maske i debele trbuhe

ANTIČKA KOMEDIJA

a) stara V.-IV. st.
b) srednja
c) nova (Meandar)
       ↓
milarokomedija
- parodiranje Euridipovih tragedija, pojavila se u 3. st. pr. kr.

Stara antička komedija

Eupholis, Tratin, Aristofan
                               ↓
                               sačuvano 11 komada

- velika uloga zbora – osobito u parabazi (rudimentalan, ostatak od koma) – prekid na sredini kada istupa zbor sa dijelom koji nema nikakve veze sa samim komadom
- agon – natjecanje dvaju protagonista
- nema katastrofalnih nesreća
- imaju Dionizijski ETOS – ideal svijeta onaj u kojem postoji užitak i za protagonista i za ostale likove
- može se odvijati u mitskom, a i u sadapnjem vremenu
- nosili EMBAS (lat. SOCCUS) – nisku cipelu

Srednja antička komedija

- smanjena uloga zbora
- zabranjena parabaza
- ukinuće osobne satire
- uvođenje tema iz građanskog života

Nova antička komedija

- zbor u vrlo maloj mjeri
- scena: dvije kuće (jedna nasuprot drugoj) i trg (s jedne strane tržnica, a s druge luka)
- što se događa u interijeru doznajemo u eksterijeru
- jedinstvo mjesta i vremena

ARISTOFAN

444.-320. pr. Kr
- ne poštuje jedinstvo mjesta i vremena
- osuđivao sofizam (''Oblaci'' – prikazuje Sokrata kako visi u košari i tvrdi da su bogovi oblaci i mlađež uči demagogiji),  bijeg u fantaziju
- Rleon u ''Vitezovima'' prikazan kao kobasičar

NEVOLJA (lik iznosi svoju nevolju i iznosi utopističku ideju)
           ↓
                  AGON (lik se suočava s poteškoćama, P-A)
              ↓
                             REALIZACIJA PLANA
                                                                    ↓
                           SPAS (blagostanje za lika)


''Pluto'', ''Žene u narodnoj skupštini'', ...  = pojednostavljena struktura, socijalana i moralna pitanja